چاپ خبــر
341

از فالگوش تا پختن برنج/مروری بر رسوم چند قوم در شهرستان فریدونشهر

نوروز جشن نو شدن سال و زمان تجدید حیات طبیعت است که این سنت دیرینه از روزگاران قدیم تا به امروز همراه با آداب و رسوم خاصی جشن گرفته می‌شود.
شهرستان فریدونشهر یکی از خوش آب و هواترین شهرستان‌های استان اصفهان با پنج قوم و در غرب استان واقع شده که در این شهرستان در نوروز آیین‌های ویژه‌ای برگزار می شود که برخی از آنها قدمتی به درازای این عید باستانی دارد. در زیر مروری می کنیم بر رسوم اقوام ساکن در شهرستان فریدونشهر:

* آداب و رسوم گرجیان فریدونشهر
خانه تکانی، خرید لباس عید، انجام مراسم چهارشنبه سوری با فال بولونی و فالگوش، حلوا پزان در روز قبل از عید و عیدی دادن به اهل قبور، آویزان کردن ظروف به دست آقا پسرها از پشت بام‌ها و پختن قیمه پلو در شب عید است و روز عید نیز با دید و بازدیدها و سر سلامتی برای عید اول بازماندگان مرحوم در فامیل و همچنین در ساعات بامداد روز عید بره سفید کوچولو را به یمن قدم مبارکی به خانه می‌آوردند و با گذاشتن حنا روی مو و گذاشتن قند روی زبانش دهانش را شیرین می‌کردند از جمله رسم‌هایی قدیمی است که برخی از این رسم‌ها ادامه دارد و بعضی دیگر در دنیای مدرن امروزی کمرنگ و گاهی به فراموشی سپرده‌اند که در ادامه به بعضی از آن ها اشاره ای مختصر می شود:

چهارشنبه سوری
در فریدونشهر غروب آخرین سه‌شنبه سال و با نزدیکی تاریکی شب چهارشنبه مردم هر محله‌ای با برپایی آتش در حیاط خانه و یا کوچه خود طی مراسم با شکوهی و به رسم دیرین با شعله ور شدن آتش از روی آن می‌پرند و آرزوی سلامتی، تندرستی و به نوعی روشن بودن چراغ و نورانی بودن خانه را با رفتن غم و اندوه از خداوند متعال در خواست می‌کنند.

فالگوش
فالگوش از رسومات کهن ایرانیان است که مردم فریدونشهر هنوز هم این رسم قدیمی را حفظ کرده‌اند، فالگوش ایستادن برای کسانی است که حاجت یا خواسته‌ای دارند و با نیت کردن بر سر چهار راه‌ها، میدان‌ها، پشت در اتاق‌ها و مکان‌هایی که مردم گرد هم می‌آیند و پای صحبت یکدیگر می‌نشینند حاضر می‌شوند و به حرف نخستین عابر یا گوینده با دقت گوش می‌دهند و کلام رهگذر و خطابه‌گو را به فال نیک و گاهی بد می‌گرفتند و اگر نقل‌ها، حرف و حدیث‌های گوینده برای فالگوش موافق حاجتش بود آرزویش را برآورده شده می‌پنداشت.

* فال بولونی
بولونی، ظرف سفالی بوده که دهانه‌ای نسبتا گشاد داشته که در شب چهارشنبه سوری یکی از زنان فامیل به تعداد حاضران دانه‌های تسبیح یا دگمه داخل بولونی می‌ریخته که صاحب هر کدام از این دانه‌ها، دانه خود را می‌شناخته و در واقع اختصاصی بوده است.
در سه‌شنبه شب آخر سال ظرف سفالی بولونی را با پارچه یا دربی می‌پوشاندند و در تنور می‌گذاشتند تا فردا صبح دور هم جمع شده و پیرترین فردی که آشنا به کتاب و اشعار حافظ بود در مجلس حاضر شده و با آوردن بولونی آن را در کنار دختر بچه‌ای گذاشته و دختر بچه دستش را داخل بولونی کرده و دانه‌ای را بیرون می‌آورد و کسی که کتاب حافظ به دست داشت کتاب را به صورت اتفاقی باز می‌کرد و فال مربوط به کسی بود که دانه‌اش از ظرف سفالی بیرون کشیده شده بود و به این ترتیب تا آخرین دانه بولونی این کار ادامه داشت و در آخر نیز سر سفره نعمت صاحب خانه غذا می‌خوردند.

رسم بولاقوطی
فریدونشهر در شب عید شاهد شادی پسران نوجوان است که به صورت گروهی و گاهی تک تک به پشت‌بام‌های همسایه‌ها و گاه هم محله‌ای خود می‌رفتند و با آویزان کردن دستمال،سبد، ظروف حلبی و سطل به حیاط خانه‌ها و ایجاد سر و صدا و خبر فرا رسیدن شب عید از صاحب خانه عیدی می‌گرفتند که اکثرا خشکبار، شیرینی و شکلات بود. این رسم را بیشتر جوانان پسری که عاشق پیشه بودند و دختری را می خواستند با انداختن دستمال خانه آنها انجام میدادند. نکته جالب توجه این بوده است که بعضی خانواده ها با توبا(توبه) خواندن این کار از انداختن و دادن عیدی به این سبک خودداری می کردند. البته رسم بوده است که کسی که برای عیدی گرفتن می رفته است با خود گل یا شیرینی نیز می برده است و چهره خود را نیز می پوشانده است.
عرفه( علفه)
زنان گرجی در یک شب مانده به عید حلوای محلی می پزند و در میان فامیل و همسایه ها پخش می کنند و حتی برای پنج شنبه آخر سال بر مزار رفتگان خود می برند تا با یاد و خاطرات آن ها سال نو را جشن بگیرند. این رسم را بیشتر خانواده هایی که صاحب عذا بودند و در سال گذشته کسی را از دست داده بودند انجام می دادند.

بردن غذا و هدیه برای دختران

یکی دیگر از رسم های مردم گرجی شهرستان فریدونشهر بردن هدیه و غذا برای دختران خانه شان که ازدواج کرده اند بوده است که اینک نیز به شیوه های دیگر انجام می شود. این رسم برای حفظ پیوند عاطفی خانواده ها و اعتقاد به سهم داشتن دختران از غذای خانه پدری یا برادر است که با بردن غذاهای گرمی مانند حلوا، تخم مرغ، برنج و انواع خورشت همراه با نان های محلی انجام می شده است. البته بردن هدیه ای مانند پارچه و یا قطعه ای طلا یا پول نیز تحت عنوان قاب(هدیه) انجام می شده است که اینک نیز ادامه دارد.

*رسم اولین میهمان

گرجی های فریدونشهر از قدیم رسم داشته اند که بعد از سال تحویل یا هنگام آن کودکی را که هنوز به سن شناخت خوب و بد نرسیده بوده است را به عنوان اولین میهمان در سال جدید میزبانی می کردند تا به برکت او، سال جدید نیز با برکت و خوبی همراه شود. البته در گذشته رسم براین بوده که در ساعات بامداد روز عید بره سفید کوچولو را به یمن قدم مبارکی به خانه می‌آوردند و با گذاشتن حنا روی مو و گذاشتن قند روی زبانش دهانش را شیرین می‌کردند تا برای رسیدن به همان برکت قدمی بر داشته باشند.

رسم شب تحویل سال و پخت برنج

در گذشته رسم بوده است در شب عید و سال تحویل اعضای خانواده در خانه پدر بزرگ ها و بزرگان فامیل جمع می شده اند و با پخت برنج و دور هم نشینی شب تحویل سال را جشن می گرفتند.  جوشاندن قدری شیر به نیت سفیدی و سعادت و یا رشته و سبزی به نیت دراز شدن عمر و برکت در اجاق خانه در لحظه تحویل سال مرسوم بوده که اکنون به کلی فراموش شده است. نکته جالب توجه بالا رفتن دود برنج دم کشیده از دودکش خانه ها و پخش شدن بو وعطر آن بوده است که نوید سال جدید را میداده است. در این میان خانواده هایی که به نوعی در سال گذشته کسی را از فامیل یا خانواده خود از دست داده بودند و غم دار بودند برای اینکه همسایگان و آشنایان بتوانند به شادی خود برسند و سال جدید را با رسم های خود آغاز کنند، زودتر از همه دود برنج دم کشیده خود را از دودکش بیرون می دادند و این به معنای برداشته شدن غم و اجازه ورود شادی به خانه ها بود.
روز عید نیز با دید و بازدیدها و سر سلامتی برای عید اول بازماندگان مرحوم در فامیل آغاز می شود. دادن عیدی به کودکان و نوعروسان از آداب رایج در مراسم دید و بازدید شهرستان فریدونشهر است که در گذشته به کودکانی که درب خانه ها رفته و سال نو را به آن هاتبریک می گفتند برای عیدی اقلامی چون گردو‌، کشمش، انار و تخم مرغ رنگی داده می‌شد که اکنون این رسم به کلی از بین رفته است.

سیزده بدر در فریدونشهر
فریدونشهر دارای کوهستان‌ها، چشمه ساران و طبیعت دلنواز و زیبایی است که هر ساله در روز طبیعت پذیرای گردشگران و طبیعت دوستان در این شهرستان است.
از روز ۱۲ فروردین‌ماه باقی مانده آجیل‌ها و شیرینی‌ها را برای روز سیزده بدر آماده می‌کنند و در روز طبعیت همه دسته و جمعی عازم کوه‌ها و طبیعت بی‌نظیر فریدونشهر می‌شوند و معتقدند روز سیزده بدر نباید در خانه ماند، زیرا نحس و بدشگون است و در واقع باید نحسی روز سیزده را به در کرد.
در عصر روز سیزده بدر دختران سبزه‌ها و گیاهان صحرایی را گره می‌زنند و این کار را به نوعی گشایش بخت خود می‌پنداشتند و شعر( سیزده به در، سال دگر، بچه بغل، خونه شوهر) را می‌خواندند و همچنین سبزه سفره هفت سین را به آب می‌سپارند و شعر روز طبیعت را با آب زمزمه می‌کنند ( سیزده برو، چهارده بیا)، (غم برو، شادی بیا) و ( محنت برو، روزی بیا).انجام بازی های محلی مثل پرتاب سنگ، کشتی و خم شدن – پریدن از هم از دیگر رسوم روز سیزده مردم گرجی فریدونشهر بوده است.

* آداب و رسوم ارامنه فریدونشهر
یکی از فرهنگیان ارامنه که خود اهل روستای خویگان فریدونشهر است در مورد آداب و رسوم عید نوروز مسلمانان و مردم این شهرستان می‌گوید: با آغاز سال نو مسلمانان و هم‌وطنان، ارمنی‌ها به دیدار همسایه‌ها و هم محله‌ای‌های خود می‌روند و سال نو را تبریک گفته و با شادی آنها شریک می‌شوند و از آنها عیدی می‌گیرند و در مراسم عروسی و عزاداری آنها شرکت می‌کنند.
میخائیل یقه کیان با اشاره به روز طبیعت و سیزده بدر ایرانیان اظهار داشت: در روز سیزده بدر ارامنه جشن عید پاک بزرگ می‌گیرند و بزرگ‌ترین عید ارامنه اول ژانویه یا روز کریسمس است که در این روز همانند آداب و رسوم ایرانیان دید و بازدید دارند و همچنین مراسم اسم گذاری در کلیسا و مراسم عروسی برگزار می‌کنند.
شهروند ارمنی افزود: ارامنه با مهاجرت به شهرستان‌های فریدونشهر و فریدن در روستاهای خویگان، سنگباران، میلاگرد، شابولاق، ناماگرد، غرقن، سواران، قلعه ملک، بیجگرد، خنگ، دهسور، چاوش آباد و زرنه ساکن شدند که در راستای رودخانه‌ها و زمین‌های مستعد کشاورزی بوده است که امروز اکثریت ارامنه به دلیل مشکلات اقتصادی و گذران زندگی به اصفهان، تهران، اروپا و آمریکا مهاجرت کرده‌اند.
یقه کیان ادامه داد: ارامنه روستای خویگان فریدونشهر ۱۰ خانوار هستند که تنها بازماندگان ارامنه این شهرستان هستند و دارای سه کلیسا که حضرت مریم (س) مهم‌ترین این کلیساها به شمار می‌رود و همچنین کلیسای سورپ فرسس و هوانیس است.
وی ادامه داد: قبرستان ارامنه در روستاهای حصارکشی، صادقیه، خویگان شرق، سروشجان، شمال شرق، خلیل‌آباد، خویگان جنوب، محله بالای خویگان، بیجگرد، خویگان ـ شمال غربی و همچنین قبرستان قدیمی ارامنه هوانس در خویگان علیا و چشمه انجیل از جمله مکان‌هایی است که یادگار اجداد و ارامنی‌هایی است که در روزگاران دور در صلح و صفا زندگی می‌کردند و امروز یادگارهایشان برای ما ماندگار و جادوانه باقی است.

* آداب و رسوم بختیاری‌های فریدونشهر
بختیاری‌ها مراسم خانه تکانی و استقبال از عید نو را گاه به صورت شخصی و اکثر اوقات دسته جمعی و فامیلی برگزار می‌کنند.
مراسم عید اول در میان بختیاری‌ها شدت و احترام بسیار بالایی دارد به این صورت که فامیل‌های دور خانواده مرحوم یک هفته مانده به عید نوروز به خانه صاحب عزا رفته و با آنان همدردی می‌کنند و در این بین اقوام نزدیک مرحوم نیز شب عید به منزل صاحب عزا رفته و به صورت دسته جمعی شیرینی و مواد غذایی برای تهیه شام شب عید برای اعضای خانواده عزادار و همچنین درخواست پوشیدن لباس شاد و نو از خانواده صاحب عزا در ایام عید و سال جدید دارند.
مراسم حلوا پزان در یک شب مانده به عید نوروز برگزار می‌شود به این صورت که زنان بختیاری با پختن حلوا برای رفتگان و اهل قبور فاتحه می‌خوانند و با پخش حلوا با نان محلی فتیر بین همسایه‌ها و اقوام خود به درگذشتگان عیدی می‌دهند.
در عید نوروز به تازه عروس و داماد بره یا بز عیدی می‌دهند و همچنین بختیاری‌ها تمایل دارند ناهار ظهر روز عید را با سابیدن کشک و برنج با حضور همه اعضای فامیل میل کنند که به غذای ماست‌وآ (دوغ و برنج) معروف بوده و ارزش غذایی بالایی دارد.
در روز سیزده بدر بختیاری‌های فریدونشهر به دامان طبیعت رفته و مسابقات اسب سواری و قاطر سواری برگزار می‌کنند که امروزه نسبت به روزگاران قدیم کمرنگ شده و همچنین برگزاری بازی‌های محلی یختور، کفشک، کمربند بازی و دست به شال از دیگر مراسمات بختیاری‌ها در روز طبیعت است.

* آداب و رسوم اقوام ترک فریدونشهر
رسم فالگوش در دو شب مانده به عید و همچنین رسم بولاقوطی در شب عید است که نوجوانان پسر به پشت‌بام‌های همسایه‌ها رفته و با آویزان کردن قوطی، سبد و یا هر ظرفی که بتوان عیدی جمع‌آوری کرد خبر عید و سال نو را به صاحب خانه داده و با ایجاد سر و صدا عیدی می‌گرفتند که اغلب پول، نخود چی و کشمش و میوه بوده است که این رسم هم در دنیای مدرن و به نوعی پیشرفته امروزی کمرنگ و در شرف فراموشی است.
ترک زبانان فریدونشهری در شب عید نوروز دور هم جمع می‌شوند و شعرهای کتاب کور اوقلو را می‌خوانند و در روز سیزده بدر به گردش می‌روند و همچنین سبزه پاجه سفره هفت سین را به آب می‌سپارند و شعرهای روز طبیعت را زمزمه می‌کنند.

 

گرداوری: پونه زار و با تشکر از حسین گوگونانی و مصطفی حسامی.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  1. با کمال تاسف باید گفت بسیاری از آداب و سنن اصیل گرجی که تا همین سه دهه پیش در فریدونشهر رواج داشت در اثر بی اعتنایی خود مردم از بین رفته و دیگر اثری از آنها دیده نمی شود. رسوم و آداب وسنن قومی، همانند زبان مادری، بخشی از فرهنگ هر قوم و قبیله ای است که اگر به فراموشی سپرده شود در واقع هویت آن قوم از بین رفته است و آن قوم دیگر اعتبار و اهمیت تاریخی نخواهد داشت. پس لازم است نهادهای مردمی فریدونشهر دوباره سنن اصیل فراموش شده گرجی را زنده کرده رواج دهند. شما هم می توانید بنا به رسالت و وظیفه رسانه ای خود، نسبت به معرفی و بازشناساندن آداب و رسوم و سنن گم شده همت کنید و نقش مهم و باارزشی در این زمینه ایفا کنید.

  2. دوست عزیز توی این چندسال نه خودمون دیدیم ونه ازبزرگان شنیدیم که بختیاریها روز عید ماست وآ یا همان دوغ برنج بخورند.بختیاریها که گفته می شود یعنی کل بختیاری خوزستانیها کجا روز عید برنج ودوغ می خورند ،یاچهار محالیها کی برنج ودوغ خوردندببینید کجا بوده همان جا رابنویسید این مطالب رالطفا دقت کنید.

  3. قوم بختیاری اصیل ترین وبزرگترین قوم شیعه یکدست جهان است وآداب ورسوم زیادی داردکه دراین صفحات نمیگنجد.

Go to TOP